Çan sesleri, maskeler, sokakta koşan insanlar ve kısa süreliğine kuralsızlaşan bir hayat…
Karnaval her zaman tam olarak böyle bir his bırakıyor. Peki Portekiz karnavalları neden ve nasıl kutlanıyor?
Karnavallar bitiyor ama enerjisi kolay kolay bitmiyor. Bavula koyamadığınız ama eve sizinle gelen bir deneyim gibi.
Bu yıl Portekiz’de karnavalı farklı yerlerde gözlemleme fırsatım olmadı ve öğrendiklerimden ve takip ettiğim paylaşımlardan şunu rahatlıkla söyleyebilirim: En güçlü ve en otantik kutlama her zamanki gibi kesinlikle Podence’teydi.
Portekiz’de Karnaval Nedir ve Neden Kutlanır?
Karnaval, Hristiyan takviminde Paskalya öncesindeki Büyük Perhiz (Lent) döneminden hemen önce kutlanan bir festival. Sadece Portekiz’de değil aynı takvimde tüm dünyadaki Hristiyan ülkelerinde kutlanıyor yani…
Perhiz dönemi daha sakin ve ölçülü geçtiği için karnaval, bu döneme girmeden önce özgürlük, eğlence ve bolluğun son büyük kutlaması olarak ortaya çıkmış.
Bu yüzden karnavalda maskeler takılıyor, roller değişiyor, sokaklar sahneye dönüşüyor ve günlük hayatın kuralları kısa süreliğine esnetiliyor.
Aynı zamanda karnavalın kökeni sadece dini değil. Pek çok bölgede:
- Kışı uğurlamak
- Baharı karşılamak
- Kötü ruhları uzaklaştırmak
- Topluluk içinde bereket ve enerji yaratmak gibi çok daha eski geleneklerle bağlantısı var.
Podence’teki çanlar ve maskeler tam olarak bu eski ritüellerin yaşayan hali.
Bu yıl Portekiz’de karnaval nasıldı?
Portekiz’de karnaval geleneği yüzyıllar öncesine uzanıyor ve Entrudo adı verilen eski kutlamalara dayanıyor. Bu dönemde maskeler, su oyunları ve toplumsal mizah öne çıkarken zamanla ev içi eğlenceler sokaklara taşınmış ve bugünkü geçit törenleri ortaya çıkmış.
Kırsal Entrudo gelenekleri zamanla şehir yaşamı ve Avrupa karnaval etkileriyle birleşerek geçit törenleri, temalı arabalar ve büyük organizasyonlara dönüşmüş.
Günümüzde Portekiz karnavalı hem otantik köy ritüellerini hem de büyük şehir gösterilerini bir arada barındıran çok katmanlı bir kültürel deneyim olarak varlığını sürdürmekte.
Portekiz’de karnavalın çok daha canlı geçtiği yerler var.
- Torres Vedras – politik hiciv ve dev kuklalar (bu yıl fırtınadan dolayı iptal edildi)
- Ovar – samba etkisi ve büyük geçit törenleri
- Sesimbra – sokak eğlencesi ve gece kutlamaları
- Setúbal – yerel ama enerjik kutlamalar
- Loulé – Algarve’nin en eski karnavallarından biri
Ama Podence kesinlikle karnavalın kalbi. Entrudo Chocalheiro’nun enerjisi başka hiçbir yerde bu kadar hissedildiğini sanmıyorum.
Bu yıl çok katılamamış olsam da Lizbon’daki kutlamalar bana biraz zayıf geldi. Büyük şehir olmasına rağmen atmosfer beklediğim kadar yoğun değildi.
Gerçi bu sene sadece Cascais’teki kutlamaya katılabildim. Oldukça keyifliydi ama daha çok yerel ve küçük ölçekli bir etkinlik havasındaydı.
Podence Karnavalının Anlamı
Podence karnavalı, Trás-os-Montes bölgesinde yer alan küçük bir köyde yüzyıllardır devam eden yaşayan bir topluluk geleneği. UNESCO tarafından Somut Olmayan Kültürel Miras olarak tanınması, bu geleneğin yalnızca yerel değil uluslararası kültürel değer taşıdığını gösteriyor.
Portekiz karnavalı yalnızca izlenen bir etkinlik değil, topluluğun aktif olarak parçası olduğu bir ritüel. Geçmişte genç erkekler için careto olmak, çocukluktan yetişkinliğe geçişin sembolü kabul edilirdi. Zamanla kadınların ve çocukların da katılımıyla kutlama tüm köyü kapsayan kolektif bir deneyime dönüşmüş.
Kutlamalar genellikle Cumartesi’den Salı’ya kadar sürüyor ve sadece sokaklarda değil ev ziyaretleri, ortak yemekler ve komşuluk buluşmalarıyla köyün tamamına yayılıyor.
Careto figürleri Podence karnavalının merkezinde yer alıyor. Gürültülü, hareketli ve bilinçli şekilde yaramaz davranan bu karakterler günlük hayatın kurallarından geçici bir kaçışı temsil ediyor.
Metal, deri veya ahşaptan yapılan maskeler; kırmızı, sarı ve yeşil püsküllü kostümler ve bele bağlanan çanlar caretos’un en belirgin özellikleri. Careto’nun dans ederken çanlarını sallaması eski bereket ritüelleriyle ilişkilendiriliyor. Dışarıdan şaşırtıcı görülebilen bu hareketler yerel halk için eğlenceli, iyi şans ve doğurganlık simgesi olarak kabul ediliyor.
Podence karnavalının sürdürülebilirliği, yerel Caretos derneğinin çalışmaları sayesinde mümkün olmuş. Çocuklar küçük yaşlardan itibaren geleneği öğreniyor, maskeler yapılıyor ve ritüeller kuşaktan kuşağa aktarılıyor.
Köy yılın büyük bölümünde sakin bir yerleşim olsa da karnaval döneminde tamamen değişiyor. Careto Müzesi, ziyaretçilere maskelerin, kostümlerin ve ritüellerin anlamını anlatan önemli bir durak. Yakındaki Azibo doğal alanı ise kültürel deneyimi doğa yürüyüşleri ve göl kıyısı plajlarıyla tamamlıyor.
Podence’te karnaval turistlere yönelik bir gösteri değil; topluluk hafızası, yenilenme ve birlikte eğlenmenin doğal bir parçası olarak yaşatılan gerçek bir gelenek. UNESCO tarafından Somut Olmayan Kültürel Miras kabul edilmesi de bu geleneğin ne kadar güçlü olduğunu gösteriyor.
Portekiz’de Karnaval Sadece Podence Değil
Loures (Lizbon bölgesi) – Loures karnavalı, Lizbon çevresindeki en büyük karnavallardan biri. 1934 resmi başlangıç yılı kabul ediliyor. Zaman zaman yasaklanmış ve kesintiye uğramışsa da günümüzde tekrar güçlü bir katılımla kutlanmakta.
Görkemli geçit törenleri on binlerce ziyaretçi çeker. Ayrıca, Baile Trapalhão, Rei do Carnaval’ın cenaze töreni (Enterro do Rei) ve gece eğlenceleri kutlamanın önemli parçaları.
Torres Vedras – Portekiz’in en ünlü karnavallarından biri. Bu yıl maalesef yaşanan büyük Kristina fırtınasında çok darbe aldıkları için festivali iptal etmek zorunda kaldılar.
Ancak genelde sokak mizahı, politik hiciv, dev kuklalar ve inanılmaz kalabalıklarla oldukça eğlenceli bir atmosferi var.
Torres Vedras karnavalının kökeni 16. yüzyıla kadar uzanıyor. Başlangıçta ev içi balolar ve topluluk etkinlikleri şeklinde gerçekleşirken 20. yüzyıl başlarında sokak geçitleri ve temalı kortejlerle kamusal bir kutlamaya dönüşmüş.
Festival zamanla politik hiciv, toplumsal eleştiri ve rol değişimlerinin güçlü olduğu bir karakter kazanmış. Matrafona geleneği, cinsiyet rollerinin tersine çevrilmesi ve mizah yoluyla toplumsal normların sorgulanmasını temsil eder. Yani kadın kılığındaki erkekler festivalin baş kahramanları burada…
Karnaval, Portekiz’in en özgün şehir karnavallarından biri olarak kabul ediliyor.
Madeira – Madeira karnavalı ülkenin en ünlü ve en görkemli kutlamalarından biri. Kutlamalar farklı mahallelere yayılıyor ve Funchal merkezde iki büyük geçit töreni öne çıkıyor: Alegorik geçit töreni (görkemli ve organize) ve Trapalhão geçidi (herkesin katılabildiği daha spontane eğlence)
Tarihsel olarak Madeira’daki karnavalın kökeni 16. yüzyıldaki şeker ticareti dönemine kadar uzanıyor ve ada, Atlantik ticaret ağları sayesinde karnaval kültürünün Brezilya’ya yayılmasında önemli rol oynamış.
Azor Adaları (Terceira) – Terceira Adası’nda karnaval farklı bir form alır. “Danças e Bailinhos” adı verilen tiyatral gösteriler yapılır ve bu Portekiz’in en büyük halk tiyatrosu geleneği kabul edilir. Burada festivalin kökeni ilk yerleşimcilere kadar uzanır.
Bu karnaval türü müzik, tiyatro ve toplumsal hicvi birleştiren sahne performanslarıyla öne çıkar.
Canas de Senhorim – Yaklaşık 400 yıllık geçmişe sahip olan bu karnaval; Pizões, Paneladas, Queima do Entrudo, Despique gibi yerel ve benzersiz ritüellerle bilinir.
Ovar – Renkli geçit törenleri, samba grupları ve Brezilya etkisinin hissedildiği daha gösterişli bir karnaval.
Sesimbra – Maskeli sokak eğlenceleri ve geçit törenleriyle oldukça hareketli. Özellikle akşam eğlenceleri güçlü.
Setúbal – Daha yerel ama enerjik kutlamalar. Sokak müziği, dans ve topluluk havası çok güçlü.
Loulé (Algarve) – Portekiz’in en eski karnavallarından biri. Büyük geçit törenleri ve turistik katılım oldukça yüksek.
Yani karnavalı tek bir şehirle sınırlamak mümkün değil. Her yer aynı geleneği kendi karakteriyle yorumluyor.
Karnavaldan Öğrendiğimiz Kelimeler Hangileri?
Karnaval bitti ama bu deneyimden sonra kulağımızda kalan bazı kelimeler var.
Chocalhos – Kelime anlamı inek çanı.
Ama Podence’te sadece bir çan değil — karnavalın ruhu. Caretos’un beline bağladığı bu çanlar ne kadar çok ses çıkarırsa o kadar iyi.
Caretos – Maskeli, enerjik, biraz yaramaz karnaval karakterleri.
Renkli püsküllü kostümleri ve metal maskeleriyle Portekiz karnavalının en ikonik figürlerinden biri.
Careto’yu ilk gördüğünüzde biraz şaşırmanız çok normal 🙂
Chocalhadas – Birini çanlarla sallayıp ses çıkararak kovalamak.
Türkçede tam karşılığı yok ama karnavalın en eğlenceli kısmı diyebiliriz.
Bir careto’nun sizi hedef seçmesi = artık kaçma zamanı.
Domingo Gordo & Terça-feira Gorda – Portekiz karnavalın en yoğun günleri.
“Gordo” burada yemekle ilgili değil, bolluk ve abartılı eğlenceyi anlatıyor.
- Domingo Gordo → Karnavalın en hareketli pazar günü
- Terça-feira Gorda → Karnavalın son ve zirve günü (Fat Tuesday)
Portekiz Karnavalının Bıraktığı His
Karnavalın en güzel yanı şu: izlediğiniz bir etkinlik değil, içine karıştığınız bir duygu.
Maskeler, sesler, kahkahalar ve kısa süreliğine çocuk gibi hissedilen bir özgürlük.
Portekiz karnavalı bu sene bitti. Seneye daha aktif katılmayı dileyerek bu seneyi böyle tamamladım.
Belki de bir ülkeyi gerçekten tanımak, festivaller bittikten sonra bile hatırladığınız o küçük detaylarla mümkün.
